"l'Angèla Davi" de Valeri Bernard

Publié : 2008-12-23


“Angelo Daví” de Valeri Bernard (estrach : “Calignàgi”) : comentari compausat

Lo roman de Valéri Bernard, “Angèlo Daví” fuguèt escrich en 1887 : presenta una Provença realista que ne bailha pas beucòp d’espèr als joves : a l’abric del solelh, lo trabalh dins la maison per las drolhas, se fa en silenci ; sol lo raive pòt amenar un pauc de lutz dins la vita d’Angèla.

I – defòra e dedins : la lutz portada sus l’ostal

L’accion – o mai l’aussença d’accion- se debana dins l’après miegjorn quora lo solelh es al pus naut: “ lo soulèu dei tre ouro rabino”. La lutz e la calor del defòra son tròp fòrtas per lo mond que ne poden pas que demorar dedins, “ dins la carriero li a pas uno amo”. Aquel cadre, lèu descrich dins las prumièras frasas del estrach, servís a presentar l’ostal fresc que pren còp sèc tota la plaça dins la seguida. Que ostal es compausat d’una pèça principala, “ la grando cousino”: quò es lo luòc ont la gent viven, trabalhen e se pausen. Es un endrech triste, “nuso e deserto”, ont “la clarta intro a bro”: lo solelh venent de defòra es la sola sorça de lutz que bota en valor “lei muraio blanchido à la caus”. l’ostal aperten a una familha borgesa : an una “machino a courduro”, çò que a l’epòca ne se vei pas sovent ; an tanben una pendula dont lo “tico-ta langourous” que respond al “vounvoun de la machina” en un leitmotiv que ritma l’estrach e entira al raibe. La decoracion es importanta amb “l’armari entaiado de flour e d’aucèu”, senha d’un romantisma affichat ; la panièra es descricha en las assonanças en “d” e “b” e las aliteracions en “o” e “a” : “adournado s’aubouro, de ferraduro en flour d’alis” ; la riquessa se vòl far veire dins quel ostal amb los libres que “tiron l’uei emé l’or de sei cuberturo”. Tot es “tant propro, tant bèn tengudo” : l’autor insistís sus quela valor tradicionala de propretat importanta per quela familha ; los adjectius “toujou proupret” e l’expression “toujou bèn lavat” mostran d’un biais mocandier que l’ostal es lo luèc de totas las permejanças. L’airum es triste dins l’ostal que “sèmblo endourmi” e ont “lo tèms s’escola lentamen” : la meteis pendula es “malancouniéu”. Respira tota lo languiment, “l’enuia dó couvènt” e la “muraio blanchido” sembla mai al mur d’una preson. Lo “silenci pus espés” e la “tranquilita frejo, lourdo” entornan ben quella tristesa e quel sentiment de barradura que pòt aver la dròlha.

II – los personatges : los còsses silencioses e immobiles

L’Angèla e la Grand son los doas femnas de l’estrach. La vièlha femna es presentada meita endurmida, “la bouco entreduberto, “la testo dins sei man, lei couide ei ginous” : espèra lo temps que passa, sans un mot, dins una position gaireben d’un fet, replegada sus ela. Ne sembla pas aver de raibe e acèpta sa situacion. La tornem veire al quatren paragrafe : “dins la memp immoulilita soumiho toujou” : son immobilitat mòstra la lentor del temps, que pòt nonmas durmir per lo far passar pus viste. È talament silenciosa que son meiteis “tussi” ne s’auvít pas. Sol son uèlh es vivent, “parpalous”. L’Angèla es tanben silenciosa, mas es pro activa : “travaio de clinoun sus la machino à corduro”. La tension fòrta et benleu la lassièra son mostradas per l’advèrbe “nervihousamen” e l’adjectiu “despaciènt”. La dròlla sembla malauta : a la “gauto paloto”, “son èr insufisènt”, “ei labro sènso coulou” ; a la fin de la descriveson, quò es mai clar, quora la frasa s’acaba per “ signe d’un sang malaut”. La tristessa e lo languiment presentats coma un rai de familha pareissen sur la figura d’Angèla. Los mestres son rics e subretot pas risents, “risien gamai”. Demoren dels personatges secondaris dins quel estrach, mas son pro presents perqué balhen l’atmosfèra dins quel ostal : las “ afaire misterious” e lo silenci. Darrièr lo trabalh pro dur, l’autor nos vòl preparar a qualqu’au res de mai prigond : l’apertenença a una classa sociala onte l’Angèla se reconeis pas e son enveja d’espremir sos sentiments arderos, “de braso souto de glaça”, e a la fin del paragrafe, legissèm : “coma pèr de passien enteriouro e furouno”. L’Angèla es una brava dròlha : “sei gands uei”, “de touto bèuta, brun, velouta, mobile, largamen marca de bistre tout a l’entour” ; quò fa lo contraste entre la vièlha femna a costat d’ela, sa pròpria tristessa e lo silenci de l’ostal : sos uèlhs son la sola causa viva dins quel contèxte, amb las respiracions e sos raibes.

III – del raive esvelhat a la realitat sans espèr

Aquel raive nos mena drech a Madame Bovary : los romans son à l’origina de las pensadas romanticas de l’Angèla ; vòl assajar de tornar trabalhar, mas la fòrça de las images contengudas dins lo libre l’en empacha e sas pensadas s’en van totas en quauqu’un luòc mai : n’a pus d’espaci per quicòm mai : “li an mòugu tóutei sei pensado”. Ven prisonièra de sa pensadas. Sa vita s’identifica completament al roman, “si vis, coumo dins lou rouman”. Tots los aspèctes del raive romantic se tròban aquí : “lei letro d’amour a-n-amourous imaginàri”, “lo poutoun à la raubado”, lo raive de maridatge, “que devié l’espousa”, lo raive de riquessa : ”aurié d’equipàgi e de varlet” ; L’image del prince n’es pas luènh, “un bèu jovent”, emai siaga “un baron”, e ela es la princessa amb sas “toleto esbroufanto”. Quelas pensadas s’entremesclan de sovenirs de la realitat que la noirís : “si rapello subretot”, si rapello tambèn”. L’Angèla daissant sas pensadas anar e venir, passa de l’imaginacion producha per lo libre a çò qu’a viscut amb sas amigas : la granda Fani lor fasiá creire que aviá un galant ric ; que siaga vertat o non, la dròlla se servís d’aquò per enriquesir sos raives. Lo fenomèn de grop es potent dins quel procediment : vòlen totas aténher lo meteis ideal. E l’atrasença dels adultes per las causas seixualas rendonn quela imaginacion mai fòrta. La question de la diferança de classa sociala es tamben importanta : la maire vestida en pagesa fa despièch a la joventa ben mesa. Ne vòl pas èsser assimilada a Cendroseta ! Los agaches de las autras dròlhas son pro fòrts : “lou mounde se reviravo pèr lei vèire”, “ tout lou mounde si n’en devié trufa”. N’es pas diferenta en aquò dels jovents d’ara e de totas las epòcas. A quel atge sensible, n’es pas facile d’assumir sa condicion. E las dròlhas vòlen èsser plaçadas “ben naut dins l’estimo deis autro”. Patis tanben de la diferença entre la vita al vilatge et la vita en vila : “coumo lou tèms li èro long dins aquéu viàgi, elo qu’en vilo noun lou visié passa”. L’atirament de la vila per la dròlla es fòrt e noirís tanben sos raives. Los joves pageses del vilatge li paréisson ben palles fàcia als “Michet”de la vila : son “grossièro”, “mau eleva”, e de far la tièra de tots los “defauts” dels jovents del vilatge per justificar quela diferença. Son ambicion de viure en vila e de s’i maridar pren tota la plaça dins son esperit.

Conclusion

Quel estrach presenta la vita d’Angèla, joventa, que raiba d’un autre luòc melhor, presa dins un mitan pro barrat : lo vilatge, la maison, lo trabalh, la Grand. Quò es devengut per ela lo sol biais d’escapar a l’enujança de tots los jorns, de demorar procha de sas amicas de la vila e de se sentir eisistir.

Facile, avetz dich facile ?

Publié : 2008-12-23


Lo poèma de Marcèla Delpastre es plan facil, benleu ben tròp ! mas comprèni que devi far mai attencion al sens prigond dins l’analisa : n’aviá pas percegut l’aspèct de la creativitat de l’òme.

Ai assajat de comprene lo poèma de Bernat Manciet ; n’ai pas compres mai de 5% de son escrich, ni mai lo sens general … pensi pas poder li arribar sans revirada o sens diccionari gascon ; compreni pas que vivon a 2 oras de chas iò e que li compreni res : lo provençal e lo lengadocian sémblan façils a costat !!

Qu’èri lo comentari del sèr !

Dins las vilas bèlas

Publié : 2008-12-07


Dins las vilas bèlas.

Los aprèp-mièjorns acaumants quora lo solelh è de plomb. Quora l’aire ven espés amb la polsièra e empeissonat per l’odor de la naftalina o de l’essença. Dins lo bruch enòrme dels motors. Iò, sentissi la mòrt. Nonmas lo cial entre las teuladas per orizont. Jos mos pès, lo betum es a fónder. Lo cial en naut a l’espessor e l’odor d’aquel betum fondut, coma se n’èra qu’un bèl bocin de trepador d’un blau un pauc mai clar pausat sus las bastendas. Lo cap me dol amb aquela calor, aquela odor, aquel bruch. M’assèti en qualqu’un luèc, boti mas doas mans sus la templas, barri los uèlhs e mascholhi lo gost de ma vita esbolhada.

La bèstio dóu Vacarés de Joseph d'Arbaud

Publié : 2008-12-07


La bèstio dóu Vacarés de Joseph d’Arbaud
(fica de lectura)

Autor : D’ARBAUD Joseph
Editor : Grasset
Annada d’edicion : 1926
Genre : novela

ipotèsis de lectura sus l’intriga

La bèstia del Vaccarès fuguèt descricha al sègle XV per Jaume Roubaud, guardian al estanh de Vaccarès en Camarga. Joseph d’Arbaud s’inspirèt d’aquella legenda. Es una bèstia imaginari sembladoira al Dieu Pan, un pitchon òme banut, al còs e a las cambas de boc. Encarna las ancianas cresenças paganas facia a l’inquisition catolica del sègle XV.

Corta biografia de l’autor :
Joseph d’Arbaud nasquèt lo 4 d’octobre 1874 a Meyrargues. Sa familha era de noblesa terrenala, tradicionala, aimant plan las Bèlas Letras e la lenga provençala : sostenèt los poètas del Félibrige e subretot Frederic Mistral.

A 10 ans, partiguèt estudiar chas los Jesuites en Avignon. Aprèp sas estudis de drech, s’adonèt al mitan literari d’Ais en Provença, pro actiu, e decidèt de se retirar dins un mas de Camarga. Pendent qualques annadas, demorèt dins un cabanon amb los cavals e los taures salvatges. Escrivèt aquí sos prumièrs libres.

De retorn a Ais, trabalhèt a la revista « lo fuòc » e en prenguèt la direccion. En 1918, devenguèt Majoral del Felibrige.

Moriguèt le 2 de març 1950 a Ais.

bibliografia

Lou Lausié d’Arle, poèmas, 1906

La Vesioun de l’Uba, poèmas
Li Rampau d’Aram, poèmas
Nouvè Gardian, contes
La Caraco, contes
La Bèstio dóu Vacarés, novela, 1926
La Sóuvagino, contes, 1929
La Coumbo, poèma
Li Cant palustre, poèmas, 1901

Espelisoun de l’Autounado, poèma postum.

RUBRICAS

Personatges principals :

Lo narrrator, lo Jaume Roubaud, » pèr moun faus-noum lou Grela, baile-gardian de la manado » : se presenta còp sec e raconta tota l’istòria a la prumièra persona ; vòl èsser lo garant de la vertat per son legeire.

La bèstia : arriba leu dins l’istòria, a la pagina x ; se presenta d’un biais pro uman, amb tota son patiment : pòrta un agach de vielh, mieg -òme mieg-bestia, a la longa esperiença de vita : tend un miralh al Jaume.

Personatges segondaris :

Clar-de-Luno : lo caval del Jaume, companhon de trabalh e de vita.

Lo vibre : lo caval malaisat de domptar.

Son paire, Andriéu Roubaud, « gardian de roussatino » : es simplament mencionat.

Son oncle : es descrich come un òme bon que l’a ajudat dins sas estudis e l’a assistat dins son enfançia.

Peire Antoni Recoulin, « di lou Long-Toni ».

Louvis, di Bon-Pache, son fraire ainat.

LA NARRACION

L’escrivan bota en avans lo gardian, son amic, que li balhèt lo parchamin escrich per lo Jaume : i a una mesa en abime del raconte que servis a far acceptar l’istòria coma vertadiera.

Lo Jaume escriu sa confession e cèrca a se descargar de son secret tròp pesuc pel el.

Vivèm lo raconte en focalisation intèrna, al ritme del Jaume. Quò companeja lo suspens a l’entorn de l’accion.

LOS TEMAS (Quinas tèmas principals e segondaris ? Lor tractament…)

La religion : tot lo long del raconte, lo narator n’en apela a Dieu, citat mai d’un còp e nomenat tanben «lo Patriarcho » . Se referis sovent als sants : « nòsti santo », « que li Santo pietadouso me perdounon ».

Va sovent a la gleisa, e fa tot ço que pòt per aténher lo salut eternal : « à la glèiso, bon matin, ié fasiéu responso pèr la Santo Messo », «ma part de paradis e moun sauvamen eterne » . los prèires fan partis de sa vita : »Paire Abat », « noste curat qu’es tant venerable « .

Lo diable es tanben present to lo long del roman : « lou demounige. », « li demòni e li dana », « l’enmascacioun diaboulico ». lo Jaume fa sovent lo senh de la crotz per escartar lo demòn : « Signe de la Crous, simbèu de ma Redemcioun ».

La natura : la terra es presenta dins tot lo roman : «  lo terraire », «, « li terro », la fango ». es associada a l’aiga dins quel pais de Camarga e a sos aucelum : « vanèlo, pluvié, cambo-roujo, charloutino, charlot, li becarut, d’auco, de canard, de sarcello ».

Las bestiàs salvages fan partidas de la vita del gardian : « li couniéu, li reinard, li cat-fèr o cat, lo loup, loferòugi cervié ».

l’òme es al pus près de las bestiàs atacadas a son trabalh : « moun chivau Clar-de-Luno », « moun chin Rasclet », «  li biòu », « la bovino ».

L’escritura : es un tèma central dins lo roman de d’Arbaud : lo verb « escriure » es un leitmotiv senhificant l’urgença de l’escritura e las questions a l’entorn d’aquela : lo narator sab pas se pòt desvelar son istòria : « lo secrèt dóu libre ».

Lo presenta coma qualqua res de dangeriós per el e per los autres. Avertis lo legidor mai d’un còp « anas legir » : quò manten lo supense.

Es tanben un trabalh dificil, lo d’un mestairal : « escrit tot a la man », « l’adouba », « lo revira », « paure escrivan ».

Lo Jaume a pas fach beucòp d’estudis : « renouncia mis estùdi », mas n’es pas « sènso instrucioun » e esplica : « se noun siéu, pèr lou tout, un ignourènt ». Bota en valor aquela idéia de l’instruction. Tamben, l’autor deu la justificar perçò qu’un gardian al sègle XIV aviá bric de possibilitats d’aprener a escriure.

CITACIONS REMARCABLAS

« Mais crese necite de bèn prouva qu’eici noun se dèu souspeta lou varai d’un afebrimen e nimai l’embriagamen de la vinasso.

Escrive pas, pièi, lou tourne à dire, pèr lou paure amusamen d’aquéli qu’un jour auran

de me legi, mai pèr faire counèisse en d’autre, mai capable que iéu de li coumprendre

pèr lis esclargi, d’endevenènço tant entrepachouso. Escrive, lou mai, pèr me descarga. ».

La bèstia : « De-que tu sabes? Pas rèn.
De-que fas? Pas gaire e quauco-rèn, pamens, de mai releva e de mai naut que tu te lou

pos refigura. Car, esperlongues, incounsènt, d’us uman di mai venerable e recoumènces,

dins toun èime, de causo tant grandasso que li pos pas, soulamen, avaloura. E pamens,

de me vèire ansin miserous e vièi, ignores tu, ço qu’a dèstre la jouvènço d’un mié-diéu. »

« Regardave li gauto cavado e tout aquéu vièi cadabre que pèr mié-divin que se faguèsse, se mantenié, anequeli, em’ un marrit pessu de racinage. Uno grand pieta m’agantè.

Oublidère, dóu cop, ma retenènço proumiero, lou leidun d’aquéu front bestiau e d’aquéli

bato embessounado. Mandère la man à la pocho de ma vèsto, n’en póutirère lou pan, li

nose e li figo seco que, pèr en cas, me n’ère prouvesi lou matin. De vèire aquest paure

manja, sis iue mourtinèu s’escarrabihèron.

– Tè! venguère en ié pourgissènt.

Faguè un pas, balancè emé si dos man duberto; loungarudo e nervihouso li remarquère

alor qu’avien d’arpo taianto au bout de si det.

Ié revessère, vitamen, tout ço que teniéu dins li miéuno.

– As fam?

Mai n’ausiguère pas ges de voues. Cargado de la frucho emai dóu pan, li dos paumo

s’entre-crousavon sus lou pitralas ameigresi. » (p17)

« Fau counèisse la Camargo e avé mena la vido gardiano, pèr saupre lou poudé que pren sus l’amo uno idèio unenco, quand l’ome, sènso ges de voues que ié responde, s’en vai

soulet, pèr sansouiro, à chivau, emé si sounge, coume uno barcasso que vanego dins li

soulitudo de la mar. » (p 18)

« Pèr quant d’avanié, quant de suplice ? Siéu pas counsènt, iéu, d’aquel angòni. Mai que mai cregne lou reproche de si pàuris iue d’esglaria. Dóu jour qu’ai cala davans sa misèri, que i’ai pourta ajudo, qu’ai vist sus sa caro, davans mis iue, regoula de lagremo d’ome, mau-grat un descor, uno o u r r o u r, qu’à-moumen, ié pode pas prendre lou dessus, carreje coume un mau, dins moun sang, soun amistanço. Coume fariéu pèr parla? »

CORT RESUMIT DE L’OBRATGE :

Al printemps 1417, Jaume Roubaud, gardian de la manada de Malagroy, escriguèt son aventura : encontrèt una bèstia estranha, al còs de boc e a la cara d’un vielh òme. Li diguèt que n’èra pas lo diable, mas un mieg-dieu, caçat de pertot e condemnat a acabar sa vita dins la solesa del palun. Aprèp la paur e la compatiment, quò es un sentiment d’amistat que nasquèt dins lo còr del gardian.

PASSATGE DE L’OBRATGE QUE JUTJATZ LO MAI PERTINENT E REPRESENTATIU :

« Mai, tant-lèu, en segoundo, acabave de crida, que sentiguère moun péu s’auboura dins

moun capeiroun, uno susour de gèu regoulè dins moun esquino e fuguère fourça

d’aganta à plen de man uno pougnado de creniero, talamen me veguère à-mand

d’estavani. Car la tèsto, en se revirant, fasié vèire un carage d’ome.Tant desvaria que me senteguèsse, alacave pèr lou menu l’entre-carage garru, recava pèr

la misèri emai lou vieiounge e lis iue feroun ount cremavo uno flamour morno que, tout

à peno, davans ma visto, s’arrivave à l’afrounta. Me repasse, aro, lou detai, mai siéu

segur qu’alor, tout au cop, l’entre-veguère e moun ànci faguè que se n’en crèisse.

De ma vido, aviéu, fin qu’au jour d’aqui, rèn couneigu de tau, n’en siéu proun segur. »

JUTJAMENTS PERSONALS E COMENTARIS CRITICS (vòstra apròcha e/o l’apròcha de la critica literària) SUS L’OBRATGE

La bestià del Vacares es una novela pro romantica dins los tèmas e dins las filosofia.

L’òme e la bèstia se rescòntran dins una natura salvatja e partajan de las valors umanas d’amistat e de pensadissas sus la mòrt. Aquela bestià encarna la natura que se defach dins un monde ont los òmes ont bastit des societats luenh d’ela. Los esperits de la natura an disparegut davant lo Dieu unenc ; pòdon nonmas se refugir dins dels luòcs salvatges per eissercir lur poder sus las bestias.

Assistissèm a la disparicion d’un monde cimbelejat per la bestià : lo de la Camarga tradicionala que es en tren de pèrder son anma per l’autor. Lo mistèri dels campestres d’aiga e de cèl sens limit, l’armoniá entre las bestiàs e l’òme despareisson. Lo paure gardian es lo temuenh d’aquela fin d’un monde liure.

La Camarga, per l’autor, es dins un moment de cambiament important tant del costat de la lenga que de la pèrda de la civilisacion. Es un crida a protegir quela riquesa. S’inscrich aquí dins lo moviment del Felibre de defensa del Provençal

Joan Ganhiayre

Publié : 2008-12-23


Joan Ganhaire

Fabienne Brousse – Swettenham

OC OO13

2007

Introduccion

Ai descrubrís Joan Ganhaire amb “lo darrièr de laubaterra”, fachinada per quel monde fantastica, orre que vos despren pas de la debuta a la fin del roman.

Dins una lenga vivaça e vertadièra, a creat dels mondes de tots biais : poetica, risolièr, subrenatural, realista, istorica…

L’energiá de son escridura es lo fial de son òbra e la comunica amb una aisança espectaclosa.

Vòli ara far conaissèr aquel escrivan perigordin d’uèi.

I – La biografia de l’autor.

Joan Ganhaire es nascut a Agen, lo 21 de mai 1941. Conegut un enfança raivairitz sus los bòrds de la Garòna. Aprèp sas estudis segondaris a Peireiguèus, fa sas estudis de medicina a Bordèus. S’estala coma medecin de campanha en Perigòrd a Bordelha.

Es aquí que se desvela lo besonh d’escriure e tanben son identitat occitana.

Parceneja a la creacion de Novelum, la seccion perigòrdina de l’Institut d’Estudis Occitanas, del qual devenguèt mai tard lo President.

A escrich d’abòrd “lo libre dau Reirlutz en 1978, puèi “lo Darrièr daus Lobaterras”, òbras sornas e violentas. “Dau Vent dins la Plumas” es mai leugiera e risolenta. A escrich aprèp “Lo Viatge Aquitan” e recentament un roman policièr, “Sorne Traslutz” dins la coleccion Crimis. “Las Islas jos lo Sang”, seguida de ” Dau Vent dins las Plumas”, es surtit en 2006, dins la coleccion “A Tots”.

Devesador de la lenga occitana, resistis totjorn a la temptason de la revirada. Li cedèt en 1999 : “lo Libre dau Reirlutz” venguèt “les portes de l’ombre” en francés.

Apuèi sa retirada de medecin e d’ensenhaire universitari, s’es còp sec receclat : en 2004, fuguèt eligit conselhèr generau del canton de Brantòsme en Dordonha.

Sa presença a l’Assemblada Departamentala li permet de balhar una vita novela a la cultura occitana, obtenent de bugsetal suplementaris per la Calendreta de Peireiguèus e lo Comitat Périgòrd per la Lenga Occitana. Es a la rasiga de la creacion d’un agropament occitan d’una vintena d’eligits al Conselh Generau.

II – La bibliografia.

Las Islas jos lo sang, Puylaurens, Novelum – I.E.O.- A Tots, 2006.
Sorne Trasluc, Puylaurens, Novelum – I.E.O. – A Tots – Crimis, 2004.
Lo Viatge aquitan, Peireguers, Novelum – I.E.O.- A Tots, 2000.

Novèlas de l’estranh, Biarritz – Pau, Atlantica – I.E.O., 2000
Dau vent dins las plumas, Tolosa, Novelum – I.E.O.- A Tots, 1992.
Lo Darrier daus Lobaterras, Pessac, Novelum – I.E.O.- A Tots 1984.
Lo Libre dau Reirlutz, Tolosa, Novelum – I.E.O. – A Tots, 1978.

Traductions en français :
Lo viatge aquitan, sous le titre Aller simple, Atelier In-8, 2006
Lo libre dau reirlutz, sous le titre Portes de l’ombre, Federop, 2000.

CD :

Les portes de l’ombre, lecture de 5 nouvelles par Joan Pau Verdier et Céline Monsarrat

Cronicas :

Cronicas de vent-li-bufa I et II, Peireguers, Novelum n° spécial 66-67-84.

III – L’interès de l’òbra.

Joan Ganhaire s’escriu dins la literatura perigòrdina moderna : sa lenga es lo limosin de la ragion de Bordelh.

Es dins la linhada de la Marcela Delpastre, Jan dau Melhau e Micheu Chapdueulh.

Dumpei 1978, a esplorat mai d’un genre literari per lo biais de la novela e del roman : lo fantastic, l’istoric, lo viatge dintral, lo crimi.

Lo libre dau reirlutz” es un recuèlh de 9 novelas cortas modernas e realistas. Li trovem ja un airum languinós onte los sovenirs son sovent dolentós.

D’autres son mai risolièras coma quala onte lo marit acaba per trobar que sa cheminièra vira mielh e que sa femna es mai risenta quora lo ramonaire s’aisit a la maison…

Amb sas 4 novelas, Lo Viatge aquitan” presenta un caractièr vertadièrament morinós : los cadabres, los cimentèris, los fantaumas dins las armaris fan un espectacle plan regaudissent… mas si dau un còp basculem dins lo tragica. Las descripcions son pro visualas e podem emmagenar la trasmudament en una pèça de teatre recapviranta.

La melancolia es tanben presenta dins sas novelas dumpei la debuta : lo regret del temps passat, l’importança de las odors perdudas, dels sovenirs que cal assajar de trapar. E las novelas passan leu del tragic al rire, créant de rompeduras dins lo moviment del recuelh.

Lo Darrier daus Lobaterras” se sarra de la melhora literatura fantastica : mescla lo mite del lop e de sas relacions amb l’òme : l’escrivan emponta quela frontièra entre l’animalitat orra e l’òme enfreulat. L’Edat-Mejana es reporgís d’un biais sorn : lo religiós e son ombra diablenca envasisson pauc a pauc tot l’espaci. L’amistat ne pòt pas resistir a quelas fòrças subranaturalas.

Tornem trobar aquel tèma de la mòrt dins lo crimi “Sorne Trasluc”. La descripcion dels corps e de la sala de medicina legala son plan realistas. Compausa un comissari Darnauguilhem dehne dels melhors Maigret.

Los doas romans istoricas, “lo vent dins la pluma” e “las islas sos lo seng” son una seguida onte lo narator conta d’un biais pro dròlle e plen d’emocions fòrtas sas aventuras commençant dins lo Périgòrd en passant per Bordèus per contunhar a Londres dins l’Englatèrra de Cromwell.

A un biais de far montar lo suspens que es plan prenent : l’istòria nos emmena e podriam creire estre dins un film de capa et d’espada !

Juga amb lo réal fasent encontrar D’Artagnan el meiteis a sos eròis : quela libertat d’escritura n’emmena lo rire e mòstra que l’escrivan pòt establir de ligams amb d’autres, un biais de communitat d’escridura a travèrs los sègles.

Dins aquel doas romans, vesem lo plaser qu’a agut l’autor a crear de personatges fòrts, dròlles. Ne se bota pas de limitas : totas las batalhas onte se contan pas los mòrts – dins lo camps adverse… es mai proche del dessahn animat que del document istorica !

IV – Un extrach.

Extrait de Tornar, tornar in Lo Viatge Aquitan, A Tots, 2000

“Te veguí far ta prumiera pausa jos la trelha de la sentor metalica, au pitit mur d’ònte se vesia lo vergier d’en debàs. Agueres pas mestier d’espiar per saber que cassís e angelica eran a lor plaça, mai quela planta dentelada que los monges de sab pas ònte ne’n fan de la liquor. Te veguí montar sus lo mur en te téner d’una man après la trelha plejadissa, coma un marinier a l’avant d’un bateu. Dins quela fin de jorn, cerchaves lo velatge fin que, daus uns còps se leva quand lo vent es au ploiau, odor de ribiera montant detràs los pibles, que recruebe de transparéncia tota sentor e que vos fai sinar coma òm visa lo jorn per detràs un rideu leugièr, coma òm auva sonar mianuech de la riba de son durmir, com òm calinha d’una man gantada de cuer ben fin. De quauquas brodichas, de quauquas fuelhas enquera umidas, fagueres un fuòc discret d’autona. I aponderes l’acra finesa d’una bròcha de figier. E dins la nuech tombanta, lo fum despenchenat per lo vent dau ser me fuguet une doça ofranda.”

V – Fica de lectura del roman “lo darrièr daus lobaterras”.

1) Lo quadre

« Lo darrièr daus lobaterras », roman de l’autor peiregòrdin contemporanèu Joan Ganhaire, fuguèt escrich en 1987.

L’avant prepaus e la pòstfaci serven de quadre al retrait : a la dubertura e a la barradura, quò es l’autor que parla directament : « que ieu me venguès establir medecin » ( son mestier).

Aloga lo luòc en Peiregòrd, onte viu e que coneisse dumpei longtemps, a costat del priorat de Merlanda e de son cementeri. Cerca aïtal a balhar una tonalitat fòrça realista.

Fa semblant de balançar a dire son secret, per trapar l’atencion del legeire. Decide enfin de z’o dire : a trobat daus parjamins dins lo cementeri.

L’autor presenta Joan de l’Arribiera, lo queu qu’a escrich tot lo recit seguent. A la fin de l’avant prepaus, lo legeire es ja plan interessat per tot quel mistèri.

2) Los luòcs

Lo narrator, en focalisacion intèrna, es lo Joan de l’Arribiera : l’accion s’aloga sus lo meteis luòc presentat en prumièr per l’autor : a costat del Priorat, i aviá un vilatge a la fin del sègle XII, Lobaterra, que n’existis pus uèi.

Insistis en prumièr sus la forèst a l’entorn, que es un luòc pro important, per que los òmes s’i baten per desbosigar e cultivar la terra. Las descripcions de la forèst ne balhen pas l’image d’un luòc maudich ; quò es la preséncia dels lops que la rend malefica : es descricha d’un biais objèctiu, sens adjèctiu negatiu, manca qualques castanhs bescornuts.

Trobem aital un unitat de luòc dins la prumièra partida : l’accion se debana dins lo vilatge e dins la forest, lo mai sovent defòra dins la natura salvatja.

Dins la segonda partida del retrait, l’accion montra lo viatge en Orient , per las crosadas. Entre la mar e lo sable, vesèm un autre natura salvatja, tanben, nuda e violenta.

Lo retorn al vilatge a la fin del roman marca lo cèucle que se tòrna barrar, coma l’istòria.

3) Lo temps

L’accion se debana a la fin del sègle XII e quò es l’istòria d’una vita dins sa cronologia.

Lo narrator escriu a la fin de sa vita : l’istòria comença abans sa naissança, del temps del grand paire d’Arnaud, lo companh de Joan.

Lo Joan parla d’un secret « tròp pesant » que li cal escriure. Raconta çò que los vielhs disen dins lo païs sus la orrors comesas per los lops e tots lo mond que an tuats. Sèm engüera dins la presentacion.

Lo temps fòrt es l’enfança de Joan e Arnaud : la scèna de la descobèrta del libre secret e la disparicion d’Arnaud.

L’autre moment important es lo viatge en orient que dura dos ans : Joan e son amic an alora vint ans.

La fin del retrait pòrta sus la mòrt d’Arnaud, son retorn e dura una nuèch.

L’atge adulte es un pauc escafat.

Joan insistis a la fin sus sa dificultat de viure tot lo restant de sa vita.

Los temps utilisats son d’abòrd l’imparfait, lo passat simple, lo passat compausat e lo plus que perfach.

4) Lo raconte

L’intriga es dins la malediccion portada sus Arnaud qui se trasforma en lop : lo narrator manten lo suspens tot lo long parlant de secret, de misteri, d’orror sans desvelar lo fons. Sèm dins un’òbra fantastica ont lo diable e l’òme cambian de ròtles.

Vesèm un tèma de progression constant : las orrors comesas per los lops reporgissent lo diable : quò tòrna mai que mai dins lo roman ; los còrs minjats, la paur son de tèmas recurents que manténen la tension.

5 ) Los personatges

Lo narrator es un dels personatges del roman : manca quora conta de las legendas, Joan es dins l’accion (intradiegetic) : emplega lo “ieu” tot lo temps ; obsèrva tanben las situacions d’endefòra e ne sembla pas devinar còp sec çò que arriba a son ami.

Avèm nonmas lo punt de vista de Joan ; quò es per son biais que vesèm çò que Arnaud o los autres pensan : pòt èsser omniscient, mas sovent compren pas lo comportament de son amic.

Joan s’adreiça sovent a l’Arnaud dins un estil indirèct : “t’aviá tornat sus ton liech”, subretot dins las scènas ont se trasforma en lop.

Aital, los dos amics comunican pauc e semblan sovent estrangièrs l’un a l’autre, çaquelà lor amigança è vertadièra. Arnaud sembla mai que mai estrangièr als autres.

Los dialògs entre los personatges son demesits al minimum. Joan mena un monològ tot lo long del raconte.

Quò es sovent daus gropes que actan : los gropes dels caçaires, dels lops, dels sodards, dels vilatgeses.

L’éròi è Arnaud que pòrta la malediccion.

Lo grand lop gris è tanben un personatge segondari plan important, reporgissant l’image del diable, e que pareis d’un biais recurrent.

Lo paire d’Arnaud è plen de saviesa e reporgis la patz.

Lo monge pòrta lo saber, lo secret e reporgis lo simbòl religiós en oposicion amb lo diable e la malediccion dels lops.

Un extrach

“D’un sole còp, ta tèsta arrestet son movement e se tendet en avant, enquera mai si quò èra possible.Ton còrs s’apilotet parier coma lo d’un chat, e d’un còp sec, emb un òrre bruch de gòrja, bondires de la peira onte gaitavas. Segui la linha drecha de ton còrs que, subran, aguet pus res d’uman. Fagueres lo rodelon en arribar dins las brujas. Quauques crits ponchuts t’acompanheren.

Te torneres plantar dins ta posision estranha. La lebre bolegava de tota sa vigor, de tota son eschina, de totas sas lonjas pautas. tu, la teniàs entre tas dents. Auve enquera lo crasenament que botet fin au bolegadís de la lebre. N’aviam tuat de las lebres, daus lapins, mas pas jamei entau. E lor aviam pas craunhat la charn enquera tèbia, entau cruá aviam pas fach regolinar lo sang sus nòstras bochas ; aviam pas fosilhat emb lo nas e lo babinhon dins lo ventre esbudelat. Quan agueres achabat ton minjar ignòble, torneres de pautas, lentament, vers la peira plata. E un còp tornat enjucar, leveres ton chais chaulhat vers las primieras estelas e lanceres una lonja udlada dins laquala conegui la de la nuech passada. E veiquí que de l’autre costat dau cercle de peiras, fàcia a ieu, las brandas se dubriren e una siloeta sorna se sietet silenciosament dins l’erba; Te viset emb son uelh unique, e de son peitrau borrut e gris, surtit un rire douç, atròçament uman.”

Lo tourin de Jayac

Publié : 2009-02-06


Dos litres d’aiga

Una culhièra d’òli o de graissa de canard

Dos inhons

Cinc alhs

Una culhièra de farina

Una bostia de tomatas pialadas o quatre tomatas

frescàs

sal, pèbre.

Far bulir un topin d’aiga.

D’aquel temps, pialar dos inhons, los copillar

finament en lamèlas.

Pialar tanben los alhs.

Far fricassar los inhons dins una padela chauda

amb l’òli, sens zo far cramar.

Botar los alhs espotits e boirar.

Ajostar una culhièra de farina, boirar e baissar lo

fuec.

Versar un veire d’aiga bulhenta per far una saussa.

Copillar las tomatas dedins. Salar e pèbrar.

Laissar mitonar quauques minutas.

Botar lo tot dins l’aiga bulhenta e daissar còser

una demieg ora.

Copar de talhons fins de pan nègre dins la sopiera.

Boidar lo bolhon bulhent sus lo pan, e botar lo

cuberton cinc minutas per zo far bonhar.

Servir dins de las sietas prifondas, … BON APETIS !

Per la pita istòria, pòrtem lo torin als jòunes nòvis.

Dins la nuèch del maridatge, tota la nòça perchà

los nòvis que se son estujats dins una maison. E

devon minjar auquela sopa pro pèbrada…

Per la Fabièna e la Florença BROSSA

En memòria de la Loisa BROSSA de chas Fumat de

La Còsta,

communa de Chartrier (19)

La sopa e lo chabròl

Publié : 2009-02-06


Tres litres d’aiga Una culhièra d’òli Un porrat Tres pastenajas Una raba Un chaul Una ponhada de mongetas Un bocin de coja Cinc pom’ei terra Sal, pèbre Una carcassa de canard Pan nègre Vin roge. La sopa : Copar lo porrat, las pastenajas, lo chaul e la coja en petits bocins. Far fricassar aquelas legumas dins l’òli, salar e pébrar un pauc. Los botar dins l’aiga freda salada, amb la raba copada, las mongetas e la carcassa. Far còser un’ora a petits bolhons. Botar las pom’ei terra, e far còser vint minutas de mai… « A pus pres ! », çò-disiá la Loisa. Tirar las pom’ei terra per las minjar en salada. Copar de talhons fins de pan nègre dins la sopiera. Lo pepe Charles disiá a la Loisa : « Vai t’en copar la sopa, paura femna ! » Boidar lo bolhon bulhent sus lo pan, e botar lo cuberton cinc minutas per zo far bonhar. Servir dins de las sietas prifondas, … BON APETIS ! « Minjas petits ! », çò-disiá tauben lo pepe. Lo chabròl : Quand demòra nonmas un fons de bolhon dins la sieta, boidar un pauc de vin roge, que deu estujar la culhièra. Remudar un pauc. Bevetz lo tot ! …